Składam podziękowania Pani Eryce Radzio, która zechciala porozmawiać ze mną o czasach swojego dzieciństwa i pokazała mi Wiśline z czasów wojny. Wiem, że nie było to latwe. Dziękuje również Pani Łucji Barwika wskiej, która zechciała mi pomóc w tłumaczeniu tek- | stów w jeżyku niemieckim z dawnych wieków. Bez Jej znajomości nieużywanych już zwrotów niemieckich modlitw, sentencji nagrobnych treść tej pracy byłaby uboższa i mniej wartościo­wa.

Osobno chce podziękować mojej żonie Gabrysi i dzieciom za wyrozumiałości wiarę w mo­mentach zwątpienia w trakcie zbierania materiałów do książki.

wstęp

Tak jak mój Ojciec jestem mieszkańcem Wisimy od urodzenia. Moi dziadkowie przybyli do niej w 1947 r. Zajęli opuszczony i uszkodzony przez wojnę dom rybaka Jantzena, być mo­że potomka Jakuba Janrzena - budowniczego zabytkowej dzwonnicy na cmentarzu w Wi-ślinie.

Te dramatyczne czasy dla wszystkich z pokolenia, które przeżyło wojnę, nie nastrajają do wspomnień. Trudno się temu dziwić. Myślę jednak, że bez względu na to, gdzie się znaj­dujemy i w jakich okolicznościach, warto pielęgnować historię danego miejsca i szanować pamiątki pozostawione po byłych mieszkańcach,                                  

Ponadto, pomni zawiłości historii naszych przodków, powinniśmy pozostawić po sobie następnym pokoleniom możliwie najwięcej świadectw teraźniejszości. Tak czynili przed wiekami mieszkańcy "Wiśliny, pisząc ryciny na słupach dzwonnicy czy nagrobkach cmentarnych.

Stąd mój skromny wkład dla naszej Małej Ojczyzny.

położenie I WARUNKI GEOLOGICZNE

Wiślina położona jest na terenie Żuław Gdańskich, stanowiących część delty ujścia Wisły. Usytuowana jest w odległości ok. 15 km od Gdańska i ok. 8 km od Pruszcza Gdańskiego. Jej dane geograficzne to: 54°17'40" szerokości geograficznej północnej i 18°43'13" długo­ści geograficznej wschodniej.Wieś położona jest wzdłuż prawego brzegu rzeki Motlawy na odcinku ok. 4 km (cała rzeka ma ok. 65 km długości i ok. 1511 km kw. powierzchni zlewni). Charakteryzuje się za­budową mieszaną (rozproszoną i szeregową wzdłuż ulic Słonecznej i Gdańskiej).Około 4 km od miejscowości biegnie droga krajowa nr 7 Gdańsk - Warszawa, a ok. 9 km droga krajowa nr l Gdańsk - Łódź oraz ma swój początek autostrada Al. Prze? miejscowość przebiega droga wojewódzka nr 226.

rzeka motława W wiślinie

Teren ukształtowany jest jako równina z minimalnymi różnicami wysokości nad pozio­mem morza. Jest to ok. l metra n.p.m., są jednak miejsca leżące poniżej jego poziomu.

Miejscowość o powierzchni około 365 hektarów (3,65 km kw.) administracyjnie jest częścią województwa pomorskiego, powiatu gdańskiego (ziemskiego), gminy Pruszcz Gdań­ski. Sołectwo liczy 67 gospodarstw domowych, które zamieszkują 203 osoby. Zabudowa Wiśliny podzielona jest na siedem ulic: Słoneczną, Gdańską, Mostową, Świerkową, Akacjo­wą, Perłową i Topolową.

Na terenie wsi występują przede wszystkim gleby powstałe z iłów i torfów. Wody grun­towe są płytkie (0,5 - 1,5 m głębokości).

W związku z występowaniem w-okolicach Wisimy żyznych gleb rolniczych, ta część go­spodarki jest dominująca. Uprawia się tu pszenicę, rzepak, warzywa, buraki cukrowe, a tak­że prowadzi hodowlę bydła. Gospodarka rolna jest wysoko zmechanizowana.

RÓWNINA W wislinie

warunki PRZYRODNICZE

W okolicach Wisimy znajduj ą się przede wszystkim duże przestrzenie pól uprawnych i łąk, ograniczone siecią rowów i kanałów melioracyjnych (tzw. polderów). Ze względu na inten­sywną gospodarkę rolną nie są to tereny atrakcyjne przyrodniczo. Można tu jednak spo­tkać wiele gatunków ptaków i ssaków, dla których pola są miejscem żerowania. W ostatnich latach zauważa się wzrost populacji gatunków zwierząt związanych tylko z polami upraw­nymi, głównie kuropatw (Perdix perdbc), bażantów (Phasianus colchicus), zajęcy (Lepus europaeus) i saren (Capreolus capreolus).

pasy ŚRÓDPOLNE MIĘDZY GRUNTAMI UPRAWNYMI W WiŚLINIE 44

 Pola i łąki są przedzielone pasami zarośli śródpolnych, rosnących często przy drogach i rowach melioracyjnych. Wzdłuż rowów zobaczyć można rzędy olch (Alnus glutinosa) i wierzb (Salix sp.). Są to zadrzewienia zakładane sztucznie przez człowieka w celu uzyska­nia lepszych warunków mikroklimatycznych, mających wpływ na wzrost plonów rolnych i zmniejszenie erozji gleb. Chromą one zwłaszcza przed szkodliwym działaniem wiatru. Skupiska drzew sadzone są w kilku rzędach, pod którymi występuje zwarta warstwa krze­wów. Pasy takie mają ok. 15 m szerokości i nawet l km długości.

Piętro drzew reprezentują takie gatunki, jak: topole (Populus sp.), dęby szypułkowe (Qu-ercus robur), klony zwyczajne (Acerplatanoides), jawory (Acer pseudoplatanus), lipy drob-nolistne (Tilia cordata), olsze (Alnus glutinosa) i brzozy (Betula pendula). Warstwa krzewów zbudowana jest zwłaszcza ze śliwy tarniny (Prunus spinosa), głogu (Crataegus monogyna), wierzby (Salix sp.), bzu czarnego (Sambucus nigra). Warstwę runa porastają głównie trawy (Poa sp.), a miejscach podmokłych trzcina (Phragmites communis), sit (Jun-cus sp.) i turzyce (Carex sp.).

Zadrzewienia stanowią ostoje wielu gatunków zwierząt. Świat płazów i gadów reprezen­tują przede wszystkim jaszczurki zwinki (Lacerta agius) i padalce (Anguis fragilis). W ko­ronach drzew i krzewów gniazduje bardzo dużo gatunków ptaków. Najliczniejsze są drozdy (Turdus philomelos), kosy (Turdus merula), kwiczoły (Turdus pilaris) sikory bogatki (Pa-rus major) i modre (Parus caeruleus), pokrzewki czarnołbiste (Sylvia atricapilla), słowiki (Luscinia luscinia), dzięcioły (Dendrocopos major), dzwońce (Carduelis chloris), pleszki (Phoenicurus phoenicurus) i szpaki (Sturnus vulgaris). Można tez spotkać drapieżniki, tj. myszołowy (Buteo buteo), jastrzębie (Accipiter genrilis) i puszczyki (Strixaluco)¹'²'³. Swo­ja ostoję mają tu drobne ssaki, przede wszystkim myszy (Apodemus agrarius), nornice (My-odes glareolus), jeże (Erinaceus europaeus) ale też lisy (Vulpes vulpes), kuny (Martes martes), borsuki (Meles meles) i sarny (Capreolus capreolus) (w zimie 2005/2006 r. stado liczyło 16 sztuk).

widok NA POLA UPRAWNE I ŁĄKI

W miejscach, gdzie dawniej przepływała rzeka Modawa, powstały oczka bagienne, ule­gające systematycznie wysuszaniu. Stanowią one istotny element krajobrazu Żuław Gdań­skich i mają bardzo duże znaczenie ekologiczne, będąc schronieniem dla wielu gatunków zwierząt. Miejsca te są również naturalnymi zbiornikami retencyjnymi, które wpływają na stosunki wodne na całym obszarze przyległym do Motławy. Tereny te pokrywa bogata f szata roślinna. Piętro wysokich drzew zbudowane jest przede wszystkim z dwóch gatun- T kówjesiona wyniosłego (Fraxinus excelsior) i olszy czarnej (Alnus glutinosa).            i

Można tu także spotkać pojedyncze dęby szypułkowe (Quercus robur), klony zwyczaj- f ne (Acer platanoides), jawory (Acer pseudoplatanus), graby zwyczajne (Cearpinus betu-lus), lipy (Tilia cordata) i brzozy (Betula pendula). Pod spodem tworzy się podszyć z leszczyny pospolitej (Corylus ayellana), wierzby szarej (Salix cinerea), bzu czarnego (Sam-bucus nigra), jaworu (Acer pseudoplatanus), grabu zwyczajnego (Cearpinus betulus), po­rzeczki czarnej (Ribes nigrum). Warstwa runa jest w dwóch wariantach. Jedna grupa roślin porasta teren zabagniony. Można do niej zaliczyć takie gatunki, jak: tatarak zwyczajny (Aco- • rus calamus), pałka (Typha sp.), kosaciec żółty (Iris pseudoacorus), knieć błotna (Caltha palustris), powój polny (Convolvulus aryensis), pokrzywa zwyczajna (Utrica dioica), wią-zówka błotna (Filipendula almaria), sit (Juncus sp.), turzyca (Carex sp.), tojeść (Lysima- j chia sp.). Inne gatunki porastają brzegi bagien. Są to podagrycznik (Aegopodium podagraria), trawy (Poa sp.), żywokost lekarski (Symphytum officinale), mniszek lekarski (Taraxacum officinale), jaskier rozłogowy (Ranunculus repens), złoć żółta (Gagea lutea), ziarnopłon wiosenny (Ficaria verna), podbiał (Tussilago farfara).

zarośnięte STARORZECZE motławy

W szacie roślinnej charakteryzowanych terenów występuje wiele zwierząt, często bę­dących pod ochroną gatunkową. Dotyczy to zwłaszcza płazów i ptaków. Przedstawicie

lami płazów są przede wszystkim żaby (Rana esculenta) i ropuchy (Bufo bufo), lecz wy­stępują też kumaki (Bombina bombina) i traszki (Lissotriton yulgaris). Na obrzeżach ba­gien spotka się padalce (Anguis fragilis) i jaszczurki (Lacerna agilis)''²'³. W koronach drzew i przy ziemi gniazduje wiele ptaków, takich jak: kosy (Turdus merula), kwiczoły (Turdus pilaris), drozdy (Turdus philomelos), zięby (Fringilla coelebs), sikory (Parus sp.), pokrzewki (Sylvia sp.), dzięcioły (Dendrocopos major), kaczki krzyżówki (Anas platyr-hynchos), gołębie (Columba palumbus), słowiki (Luscinia luscinia), pliszki (Motacilla alba), remizy (Remiz pendulinus), rudziki (Erithacus rubecula), szpaki (Sturnus yulgaris) i wiele innych. Coraz częściej można spotkać duże ptaki, tj. myszołowy (Buteo buteo), czaple siwe (Ardea cinerea), łabędzie (Cygnus olor), bażanty (Phasianus colchicus), pusz­czyki (Strix aluco), kuropatwy (Perdix perdix). Również, jeśli bagna są oddalone od sie­dzib ludzkich, stanowią ostoję saren (Capreolus capreolus), lisów (Vulpes yulpes), nietoperzy i innych drobnych ssaków.

W sezonie jesiennym i wiosennym nad Wiśliną obserwuje się migrujące klucze dzi­kich ptaków, przede wszystkim żurawi (Grus grus), gęsi (Anser sp.), bocianów (Ciconia ciconia) i łabędzi (Cygnus olor). W zimie na terenie wsi można zobaczyć gatunki pta­ków pojawiających się tylko o tej porze roku, tj. śnieguły (Plectrophenax nivalis), kawki (Corvus monedula), gawrony (Corvus frugilegus)¹'²'³.

W pobliżu zabudowań gospodarczych żyje dużo interesujących gatunków zwierząt. Spośród płazów można zobaczyć żaby (Rana esculenta) i ropuchy (Bufo bufo), ptaki re­prezentują przede wszystkim jaskółki (Hirundo rusrica), wróble (Passer domesticus), si­korki (Parus sp.), wilgi (Oriolus oriolus), pokrzewki (Sylvia sp.), drozdy (Turdus sp.). Na stale gniazduje tu rodzina bociana białego (Ciconia ciconia). W przypadku ssaków są to gatunki nielubiane przez człowieka, tj. krety (Talpa europaea), tchórze (Mustela pu-torius), kuny (Martes martes), lisy (Vulpes vulpes), nornice (Myodes glareolus) i myszy (Apodemus agrarius).

W Motławie istnieje bogate życie biologiczne. Oprócz wspomnianych wcześniej pła­zów, występuje tu dużo ryb. Są to przede wszystkim leszcze (Abramis brama), płocie (Ru-tilus rutiius), ukleje (Alburnus alburnus), karasie (Carassius carassius), szczupaki (Esox lucius) i okonie (Perca fluvietilis). Rzeka stanowi też miejsce gniazdowania wielu wspo­mnianych wcześniej ptaków wodnych. Przez ostatnie dwa lata dało się zauważyć rzadki na tych terenach gatunek czapli siwej (Ardea cinerea) i kokoszki wodnej (Gallinula chlo-ropus). W pobliżu rzeki zaobserwowano również nietypowego ssaka piżmaka (Ondatra zibethicus).

Wśród bogatej roślinności wodnej na uwagę zasługują dwa gatunki występujące rzad­ko i będące pod ochroną, tj. grzybień biały (Nymphaea alba) i grążel żółty (Nuphar lu-tea)'.

historia

Miejscowość Wiśliną powstała prawdopodobnie w drugiej połowie XIII w. w wyniku osu­szenia części terenów trwale zalanych przez wody Wisły. Miało to związek z wybudowa

niem tzw. starej tamy, która ciągnęła się od Steblewa, obok Cedrów Małych i Cedrów Wiel­kich, a kończyła się w okolicach wsi Wiślinka. Przed wybudowaniem wału woda zalewowa

kończyła się w pobliżu wsi Pruszcz, Stare Szkoty i wzgórza, na którym według ustnych prze­kazów ochrzcił gdańszczan św. Wojciech (stąd nazwa miejscowości przy wzgórzu)⁴-¹².

Pierwsza wzmianka o Wiślinie (Yystina) znajduje się w dokumentach z czasów książąt __ pomorskich, gdzie w spisie osad istniejących w XIII w. jest wymieniona obok 20 innych wsi tzw. Żuław Małych, takich jak: Gemelcze (Giemlice), Ossize (Osice), Grabino (Grabi-ny), Vrunthy (Wróblewo), Uthetino (Trucnowy), Szunowo (Stanisławowe), Otesłave (Wo-cławy), Bystra i inne⁴.

Na uzyskanym w toku osuszenia terenie zalewowym osadnictwo odbywało się stopnio­wo. Był to proces rozłożony w czasie na ok. 100 lat. Dynamikę uzyskał za czasów zakonu krzyżackiego, kiedy to ustanowiono wsie na prawie chełmińskim. Pojawiło się w tym cza­sie wielu kolonizatorów niemieckich. Poszczególne wsie żuławskie powstały w latach: Wi-ślina - 1308 r.. Bystra - 1308 r.. Mokry Dwór - 1333 r., Krępiec - 1338 r.. Dziewięć Włók - 1346 r„ Lędowo - 1372 r., Rokknica - 1378 r., Weselno - 1402 r.

Należy pamiętać, że teren, choć atrakcyjny rolniczo, był bardzo trudny do zagospodaro­wania. Duże połacie bagien wymagających melioracji, częste powodzie i podtopienia uprzy­krzały życie osadnikom.

Pierwszą dokładną datą jest rok 1308, kiedy to król polski Władysław Łokietek nadał wsie Osice, Suchy Dąb, Wiślina, Wocławy, Wróblewo, Trutnowy i Bystra synom Unisława z Lublewa: Janowi - podkomorzemu tczewskiemu i Jakubowi - kasztelanowi tczewskiemu.⁴ Unisław był podkomorzym gdańskim i wiernym stronnikiem króla. W tym samym roku Korona Polska straciła Pomorze na rzecz Krzyżaków. Latem 1308 r. Krzyżacy zatrzymali za­łogę polską pod dowództwem sędziego pomorskiego Boguszy (z rodu Leszczyców) w Gdań­sku, a 13 listopada 1308 r. w dzień Jarmarku św. Dominika dokonali rzezi pozostałego w mieście rycerstwa polskiego i wspierającej go ludności. W kolejnych dniach splądrowa­no okoliczne wsie, skąd wygnano ludność pochodzenia polskiego¹⁷.

W 1310 r. wieś została odkupiona od Jana i Jakuba przez Zakon Krzyżacki i stanowiła część administracyjną Komturii Gdańskiej. Nastąpiła wtedy lokacja osady na prawie cheł­mińskim⁵. Według wspomnianego prawa na czele wsi stał sołtys wybierany przez właścicie­la ziemskiego. Do praw sołtysa należało zbieranie czynszu, przewodniczenie ławie wiejskiej, . otrzymywał kilka łanów ziemi, na których mógł osadzać chłopów (powstawały w ten sposób folwarki), partycypował w dochodach feudała (1/6 czynszów i l /3 kar sądowych), miał prawo do posiadania jatek (sprzedaży mięsa), młyna, gospody, itp. Z drugiej strony miał , obowiązek konnej służby wojskowej,                                              

Władze zakonu wspierały na odkupionych terenach osadnictwo niemieckie. W 1333 r.

Mikołaj von Horden założył po drugiej stronie Motławy wieś Mokry Dwór (Nassenhu- l

   5 sierpnia 1410 r. po wygranej bitwie pod Grunwaldem król Władysław Jagiełło wydal przywilej dla Gdańska, darując miastu sześć wsi: Wiślinę, Bogatkę, Ujeścisko, Mygowo (He-inrichsdorf), Pruszcz i Orunię. Przywilej ten nie uzyskał mocy prawnej, gdyż miasto tylko przez kilka miesięcy cieszyło się wolnością i od zawartego l lutego 1411 r. pokoju w Toru­niu ponownie było pod panowaniem Krzyżaków⁸.

W 1425 r. wielki mistrz krzyżacki Paweł von Russdorf ofiarował Wiślinę burmistrzowi Gdańska Gerardowi von der Becke. W akcie nadania jest wzmianka o istnieniu we wsi ple-banii⁴-⁶.

W latach 1426,1427 i 1430 na Żuławach wystąpiły bardzo mroźne i śnieżne zimy. We­dług kroniki Hoffmana w 1430 r. z Gdańska do Lubeki przez Bałtyk można było podróżo­wać saniami. Wiosną tegoż roku wystąpiła wielka powódź, niszcząc w znacznym stopniu pola uprawne i zmusiła mieszkańców do opuszczenia domostw. Wody powodziowe pode­szły aż pod mury Gdańska⁸. Utrzymujące się podtopienia i wilgoć były przyczyną wybu­chu epidemii zarazy, która dodatkowo dziesiątkowała miejscową ludność.

l września 1433 r. pod Gdańsk podeszły wojska polsko-husyckie, oblegając miasto. Hu-syci pod dowództwem Jana Ćapka z San splądrowali wszystkie okoliczne wsie, zabierając przede wszystkim żywność i konie⁸. Oblężenie Gdańska trwało do 4 września 1433 r.

16 czerwca 1454 r. na mocy przywileju króla Kazimierza Jagiellończyka (potwierdzone­go przywilejem piotrkowskim z 9 lipca 1455 r.) wieś stała się własnością miasta Gdańska. Ten tzw. Wielki Przywilej (lać. privilegium magnum) był darowizną za pomoc finansową Gdańska przy przejmowaniu Malborka z rąk Krzyżaków. Znaczną część kwoty 190 tysię­cy florenów król otrzymał od gdańszczan. Wkrótce wieś przeszła pod administrację najza­sobniejszego szpitala - św. Elżbiety, wraz z Widlinem, Łapinem, Mąkocinem, Pieckami i Zakoniczynem. W tym czasie sąsiednie wsie Krępiec i Mokry Dwór oraz Szadółki i Rę-bielcz były własnością szpitala Świętego Ducha⁸'⁴.

kopia wielkiego przywileju (PRIVILEGIUM MAGNUM)

 W 1546 r. połączono obie te własności i przeszły one bezpośrednio pod jurysdykcję Ra­dy Miasta Gdańska⁸.

Na początku XVI w. tereny Żuław Gdańskich nawiedzała cyklicznie zaraza, a w latach 40. tegoż wieku Wisła czterokrotnie przerwała wały, dokonując dodatkowych zniszczeń. W tym okresie drastycznie spadła liczba ludności m.in. w Wiślinie⁸.

W późniejszym okresie wieś często zmienia właścicieli. Byli nimi patrycjusze gdańscy, m.in. rodzina Werdenów, która w 1554 r. odkupiła od miasta Wiślinę, Mokry Dwór, Dzie­więć "Włók, Kokoszki i Sztembark. W tym samym czasie mieli oni w dzierżawie Przejazdo-wo⁸. W późniejszym okresie Wiślina była własnością Schwartzwaldów oraz matki znanego filantropa gdańskiego Karola Fryderyka von Conradiego. Po jej śmierci stała się jego wła­snością (wraz z sąsiednim Mokrym Dworem)⁴.

W czasie III wojny północnej przez pewien czas w Mokrym Dworze (prawdopodobnie w miejscu, gdzie obecnie jest szkoła podstawowa w Wiślinie) kwaterę główną miał generał Ernest Detlow von Krassau, dowódca wojsk szwedzkich stacjonujących w pobliżu Gdańska⁵.

5 września 1708 r. przez Wiślinę i Mokry Dwór przejeżdżał król Polski Stanisław Lesz­czyński, kierując się do Malborka. Monarcha wyjeżdżał z Gdańska, gdzie obiecał ochronę miasta i okolicznych wsi przed wojskami szwedzkimi⁵.

W 1709 r., po bardzo ostrej zimie, na terenie Żuław pojawiła się dżuma. Źródła podają, że liczba ludności w tym roku spadła nawet o połowę⁵. W samym Gdańsku zmarło około 22 100 osób, co stanowiło 37% ludności miasta, a w Malborku zmarło około 50% ludno­ści⁸.

Latem 1710 r. przez Wiślinę i Mokry Dwór przejeżdżał król August II Mocny, który wcześniej kontrolował budowę fortyfikacji w Gdańsku⁵.

Na przełomie XVIII i XIX w. część mieszkańców Wiśliny stanowili osadnicy holender­scy. Menonici, bo o nich tu mowa, to chrześcijańskie wyznanie protestanckie o charakterze ewangelikalnym, powstałe w 1539 r. w Holandii. W 1776 r. wymieniono nazwiska ośmiu rodzin: Cłaasen, Epp, Fast, Jantzen, Kroeker, Lepp, Penner, Tilitzki. W 1820 r. na 274 mieszkańców 46 było menonitami. Pod petycją z 1868 r. widnieją nazwiska Ens, Epp, Wiebe²⁰. Menonici byli doskonałymi architektami i budowniczymi. Do dziś zachowa­ła się w Wiślinie dzwonnica przycmentarna z 1792 r.⁴'⁶'⁷. Całkowicie zmienili system od­wadniania terenów podmokłych na Żuławach, tworząc tzw. poldery. Stworzyli kulturę o niezwykle surowych obyczajach i zasadach opartych na ciężkiej pracy.

9 lipca 1807 r., w wyniku podpisania pokoju w Tylży, powstało Wolne Miasto Gdańsk pod opieką wojsk napoleońskich, które istniało do 2 stycznia 1814 r. Na jego terytorium (ogó­łem 33 mile kwadratowe francuskie) znajdowały się oprócz Wiśliny także sąsiednie wsie Mo­kry Dwór i Dziewięć Włók⁸. W roku 1813 dochodziło w tych okolicach do potyczek stacjonujących w twierdzy Gdańsk wojsk napoleońskich z Rosjanami oblegającymi miasto. Na terenie obecnego cmentarza miała się znajdować zbiorowa mogiła poległych żołnierzy.

Źródła historyczne podają, że w 1882 r. w Wiślinie mieszkało 309 osób, w tym 240 ewan­gelików, 52 katolików i 17 menonitów. Wieś leżała na 1352 morgach (około 338 ha). Ad-ministracyjnie należała do parafii w Świętym Wojciechu. Najbliższa szkoła była w Mokrym Dworze, a poczta w Gdańsku. Istnieje wzmianka o przeniesieniu kościoła przez luteran (po reformacji) do Mokrego Dworu. W Wiślinie mieszkał pastor mający plebanię i dwie

przedwojenne ZAŚWIADCZENIE (bescheinigung) PODPISANE PRZEZ SOŁTYSA I lange - KOPIA OBU STRON

W czasie II wojny światowej życie we wsi biegło spokojnie do momentu przełomu na froncie wschodnim. Administracja hitlerowska funkcjonowała sprawnie i była prowadzona przez tych samych urzędników. Sołtysem wsi był nadal właściciel majątku Ernst Łan-

zaświadczenie (bescheinigung) Z 1940 R. PODPISANE PRZEZ SOŁTYSA ernsta lange - KOPIA OBU STRON

W miarę zbliżania się działań wojennych do Wisimy coraz więcej mieszkańców, zwłaszcza narodowości niemieckiej, opuszczało swoje domy, emigrując w głąb Niemiec i do Danii. W Wi-ślinie i okolicznych wsiach żołnierze W^hrmachtu zbudowali punkty oporu. Po przejściu fron­tu (23-24 marca 1945 r.) w części zabudowań wsi stacjonowali żołnierze rosyjscy. Niektóre domy były uszkodzone. Pola i laki, w wyniku wysadzenia urządzeń melioracyjnych przez cofa­jących się żołnierzy Wehrmachtu, zostały w znacznym stopniu zatopione. Zniszczona była li­nia elektryczna.

Po II wojnie światowej miejscowość zaludnili repatrianci ze wschodnich terenów przedwo­jennej Polski. Pozostały w niej tylko nieliczne rdzenne rodziny. Władze Polski Ludowej na no­wo ustanowiły własność gospodarstw rolnych. Gospodarzom w odbudowywaniu Żuław udzielała pomocy UNRRA (United Nations Relief and Rehabilitation Administration). Dzię­ki niej na Żuławy dotarły konie, maszyny rolnicze, inwentarz, żywność, materiały budowlane.

Pod koniec lat 40. wieś została ponownie zelektryfikowana, pracowały już wszystkie urzą­dzenia melioracyjne (pompy, śluzy). Osuszono zalane tereny uprawne.W okresie PRL-u we wsi funkcjonowało Państwowe Gospodarstwo Rolne oraz - do l;

60. - Spółdzielnia Produkcyjna. Zaraz po wojnie znajdował się tu posterunek Milicji Ob' watelskiej. W miejscowości miała przez pewien czas swoją siedzibę Rada Gminy i Urzą Stanu Cywilnego.

akt nadania GOSPODARSTWA ROLNEGO W wislinie Z 1959 R.

Przez Wiślinę przebiegała linia kolejki wąskotorowej (szerokość toru 75 cm.) Gdańsk - Przejazdowe - Giemlice - Koszwały. Uruchomiona 17 sierpnia 1905 r. stanowiła głów­ny środek transportu towarów do żuławskich wsi i wywozu produktów rolnych do miasta (np. buraków cukrowych). W 1945 r. linia została zniszczona przez działania wojenne oraz zalanie znacznej części Żuław przez wycofujących się hitlerowców¹⁸'³³.

Zaraz po wojnie rozpoczęto prace w celu jej reaktywacji, l stycznia 1948 r. odcinek bie­gnący przez Wiślinę ponownie oddano do użytku. Linia kolejowa z powodzeniem funkcjo­nowała do początku lat 70. Kolejka słynęła z punktualności. Jednak rozbudowa dróg asfaltowych stworzyła dla niej konkurencję w postaci transportu kołowego. Znaczne kosz

ty eksploatacji, długi czas przejazdu (pociąg osiągał maksymalną prędkość 45 km/h) sp wodowaiy likwidację kolejki wąskotorowej na tym obszarze¹⁷'¹³.

W 1975 r. w wyniku tragicznego wypadku w miejscowości Bystra, gdzie kolejka zderz la się z autobusem, wojewoda gdański zawiesił ruch kolejki wąskotorowej. Zginęło wte< 18 osób. Od tego czasu przewozy na trasie przez Wiślinę nie zostały wznowione i ostatec nie linię zamknięto¹³.

W 1968 r., dzięki oddaniu do użytku kompleksu budynków Gminnego Domu Ku tury na terenie Wiśliny powstała placówka Ochotniczej Straży Pożarnej, funkcjonuj cej do dzisiaj. Skupia ona ochotników z Wisliny, Mokrego Dworu, Bystrej, Lędow Krępca i Rokitnicy. Obecnie OSP liczy 46 strażaków, w tym sekcje młodzieżowe ( chłopców i 8 dziewcząt). Poza podstawową działalnością przeciwpożarową biorą 01 czynny udział we wszystkich lokalnych uroczystościach, stanowiąc wsparcie organizacy ne i porządkowe.

sztandar OSP w wislinie

zabytki

Wyjątkowa drewniana brama z 1792 r. (nr rejestru zabytków 792) stoi na niewielkim para­fialnym cmentarzu w Wiślinie. Podobne obiekty są tylko w Malopolsce i na Podhalu. Bra­mę zbudowali (lub przebudowali) menonici - grupa protestanckich emigrantów wyznaniowych z Niderlandów oraz północnych prowincji niemieckich, która stworzyła kulturę o niezwykle surowych obyczajach²¹. Dzięki tym zasadom i umiejętności walki z wo­dą przyczynili się w dużym stopniu do zagospodarowania Żuław. W 1555 r. menonici opu­ścili Holandię z powodu prześladowań religijnych³⁴.

Wieża przypomina budowle stojące w średniowiecznych grodach. Jest to obiekt drewnia­ny o konstrukcji słupowej, oszalowanej deskami, ustawiony na ceglanej podmurówce. De­ski są ustawione pionowo. Budowla jest czworoboczna, na planie prostokąta, dwukondygnacyjna. Na parterze znajdują się półkoliste otwory bramne z dwuskrzydłowy­mi wrotami, nad nim piętro nakryte czterospadowym daszkiem zwieńczonym iglicą z cho­rągiewką. Wewnątrz bramy na czterech konstrukcyjnych słupach wycięto napisy:

fundacyjny sołtysa z Dziewiecia Włók, opiekunów kościoła oraz datę i nazwisko wykonaw­cy bramy (Jakub Jantzen 1792 r.). Deskowe poszycie pokrywały niegdyś zdobienia⁴'¹⁵'²¹'²³. Budowla ta została wyremontowana w 1959 r., a decyzją z dnia 27 października 1973 r. wpisano ją do rejestru zabytków województwa gdańskiego.

stan DZWONNICY PRZED RENOWACJĄ W 2006 R.

15 listopada 2006 r. zakończono projekt „Konserwacja menonickiej dzwonnicy cmen­tarnej w miejscowości Wiślina". Projekt został sfinansowany z Pomorskiego Programu Od nowy Wsi¹⁹. Za odnowienie zabytku gmina Pruszcz Gdański zosraia nagrodzona kursie generalnego konserwatora zabytków „Zabytek Zadbany", w kategorii - zabytki s ne²².

dzwonnica PO RENOWACJI

Na jednym ze słupów widnieje napis upamiętniający rok budowy dzwonnicy (Anno 1792) oraz fundatora tej wieży, tj. Jana Qwabpa Schultza z Dziewięciu Włók (ist dieser Tuhrm gebaut, der Bau Herr ist gewesen Hans Qwapb Schultz aufNuenhuben).

napis UPAMIĘTNIAJĄCY BUDOWNICZEGO DZWONNICY jakuba jantzena

Na pozostałych dwóch słupach konstrukcyjnych wyryto imiennie zarząd kościoła z Wi­simy i Mokrego Dworu (mężczyźni o nazwisku Schultz, Boertz).

napisy NA SŁUPACH WEWNĄTRZ DZWONNICY UPAMIĘTNIAJĄCE ZARZĄD KOŚCIOŁA

Ponadto na mieczu łączącym belki konstrukcyjne wyryto napis dotyczący faktu zamor­dowania miejscowego grabarza Johanna Bruna i datę 1815 r. (Johann Brun Anno 1815 To-tengraber gemord). Pod napisem wyryto też datę 1829 r. z symbolem krzyża.

napis NA MIECZU WEWNĄTRZ DZWONNICY UPAMIĘTNIAJĄCY MIEJSCOWEGO GRABARZA

Na wieży wisiały dwa dzwony różnej wielkości w drewnianych łożach. Ze względu na zły stan techniczny wspomnianych lóż dzwony przeniesiono na prowizoryczne obramowanie przy dawnej kaplicy, a później na wieżę nowo wybudowanego kościoła w Wiślinie, gdzie są do dziś. Zostały one odlane w 1922 r. i maj ą napisy w języku niemieckim. Jest to rota mo­dlitwy.

Większy dzwon posiada odlany tekst modlitwy:

1. „"HERR LASS GEDEIHN DIE FRUCHT AUF UNSEREM FELD".

(Panie powiększ plony, owoce naszej ziemi.)

2. „GIB.DASS AUCH UNSER HERZ SEI WOHLEBESTEUT".

(Daj naszym sercom dobroduszność.)

3. „AM ENDE FUHR UNS IN DEIN HIMMELZELT".

(Poprowadź nas na koniec do Królestwa Niebieskiego.)

Większy z dzwonów bodących kiedyś na zabytkowej dzwonnicy, a obecnie na wieży ko­ścioła w Wiślinie.

Mniejszy dzwon ma umieszczoną rotę:

l. „SCHULTZ UNS HERRYORKRIEGESNOT".

(Zachowaj nas Panie od wojny.)

l. „SEGNE UNSERTAGLICH BROT. HILF UNS BHEREN DEIN GEBOT".

(Błogosław nasz chleb powszedni. Pomóż przestrzegać Twoich przykazań.)

Mniejszy z dzwonów będących niegdyś na zabytkowej dzwonnicy, a obecnie na wieży kościoła w Wislinie.

Dzięki zamontowanej instalacji oświetleniowej zabytek można oglądać również nocą.

Po wojnie przez pewien okres dzwonnica pełniła też funkcje kostnicy (z odpowiednim wyposażeniem).

Obok dzwonnicy jest wkopana płyta nagrobna (pochodząca być może z nieistniejącego kościoła), poświęcona zmarłemu w 1679 r. Hansowi Promowi i zmarłej w 1697 r. jego żo­nie Cornelii Wilhelms¹⁵.

zabytkowa PŁYTA NAGROBNA PRZED BRAMĄ CMENTARNĄ

Hier

Ruhen in Gott

Johan Wirus

gęb. D. 17 Februar 1799

inWotzlaff

gest. D. 29 Marz 1876

in Schónau

und

Anna Wirus

gęb. Wilms

geb.D.12Junil800

in Schónau

gest. D. 31 December 1877

in Schónau

(Tutaj

Spoczywa w Bogu

Johan Wirus

ur. dnia 17 lutego 1799

w Woclawach

zm. dnia 29 marca 1876

w Stanisiawowie i

Anna Wirus

z domu Wilms

ur. dnia 12 czerwca 1800

w Stanisławowie

zm. dnia 31 grudnia 1877

w Stanisławowie)

Po stronie zachodniej widoczne są napisy w języku niemieckim, jednak ,ze względu na szkodliwe działanie czynników atmosferycznych są one niewyraźne i nie można ich prze­tłumaczyć.

zabytkowy POMNIK NA CMENTARZU W wislinie 62

Wiele starych pomników na cmentarzu w Wiślinie zostało zniszczonych zaró niku działań wojennych, jak i dewastacji ze strony ludności cywilnej już po za walk. Elementy nagrobków wykorzystano m.in. do budowy nowych budynków, czy utwardzenia dróg. W ten sposób utracono wiele cennych i unikatowych p< po byłych mieszkańcach wsi.

Na terenie wsi stoi kilka budynków mieszkalnych powstałych na przełomie XI a nawet z XVIII w. Niektóre z nich znajdują się w ewidencji zabytków wojewódz serwatora zabytków w Gdańsku. Niektóre z tych budynków nie są już zamieszkał właściciele wykorzystują je jako magazyny, budynki gospodarcze, warsztaty itp. W jest w bardzo złym stanie technicznym, a remont wymagałby ogromnych nakładó wych, których ani konserwator zabytków, ani właściciele nie mają. Domy te stano¹ świadectwo architektury i stylu budowania przez dawnych mieszkańców Wisimy.

ozdobne ORNAMENTY NA SZCZYTACH BUDYNKU NR 12

budynek NR 12

Nr 12 (4) (nr rejestru zabytków 794) - budynek mieszkalny z dawnej zagrody holender­skiej (przylegającej od północy), usytuowany w północnej części wsi, po wschodniej stro­nie drogi, ustawiony kalenicowe, wzniesiony pod koniec XIX w., parterowy ze ścianką kolankową i facjatą w zachodniej połaci dachu. Na ceglanej podmurówce, drewniany, zrę­bowy, z węglami przesłoniętymi deskami imitującymi pilaster toskański. Ze słupową ścin­ką kolankową i szczytem oszalowanymi pionowo. Elewacja południowa pierwotnie pięcioosiowa, obecnie zniekształcona, szczyt dwupoziomowy, w dolnej kondygnacji trzy-osiowy, wyżej półkolisty świetlik. Elewacja frontowa siedmioosiowa, z wejściem na trzeciej osi od północy i dwuosiową facjatą. Deski wiatrowe szczytu domu i facjaty w zwieńczeniu dekorowane laubzekinem²¹.

Budynek został zbudowany w 1849 r. dla S. Rutha przez cieślę I. Tonsa, co było udoku­mentowane napisem na belce przy głównym wejściu „I. Tons B. H. S. Ruth B. M. 1849". Obecnie napis ten jest niewidoczny¹⁶. Na początku XX w. dom został gruntownie przebu­dowany i podwyższony. Ostatecznie miał 195 m kw. powierzchni użytkowej.

W budynku tym od początku XX w. mieszkała rodzina właścicieli ziemskich Lange. Ufundowali oni wiele budynków dla rodzin pracujących w majątku. Domy były do siebie podobne, mieszkały tam cztery rodziny, każda miała pokój i kuchnię. Rodzina ta ufundo­wała w Wiślinie również przedszkole dla dzieci. Ostatni przedstawiciele rodziny Lange wy­jechali pod koniec lat 40. XX w.

zabytkowe DRZWI WEJŚCIOWE DO BUDYNKU NR 12

Za wyżej wymienionym budynkiem mieszkalnym znajdowała się duża (na kilka wjaz­dów) stodoła oraz obora i stajnia w jednym budynku. Przed dworem stał duży spichlerz na podmurówce. Budynki te zostały zdewastowane przez nieumiejętną gospodarkę PGR--u i rozebrane.

Obecnie jest to dom wielorodzinny.

budynek NR 7

Nr 7 (nr rejestru zabytków 793) - zagroda holenderska, prawdopodobnie w typie wzdłuż­nym, usytuowana po południowej stronie cmentarza, po wschodniej stronie drogi biegnącej do Dziewięciu Włók, ustawiona szczytowo. Dom wzniesiony w 1794 r. dla właściciela Marti-na Bochrendta przez cieślę Jakuba Jantzena, budowniczego opisanej wcześniej dzwonnicy.

Na ceglanej podmurówce, drewniany, zrębowy, węgły przesłonięte deską imitującą pilaster roskański, z oszalowanym pionowo szczytem i ceramicznym dachem. Plan 1,5-traktowy, z wiel­ką izbą w poiudniowo-zachodnim narożniku, czarną kuchnią w trakcie wielkiej izby, z prosto­kątną sienią wzdłuż ściany przy oborze. Półtrakt północny przebudowany. Elewacja szczytowa trzyosiowa, szczyt jednoosiowy. Elewacja północna, czteroosiowa z wejściem na osi od wscho­du. Obora z początków XX w., przebudowana, stodoła uległa spaleniu i została rozebrana²¹.

Budynek miał 133,5 m kw. powierzchni użytkowej. Wewnątrz domu na belkach stropo­wych widnieją napisy: „Anno 1794 Martin Bochrendt bau herr" oraz „M, B. B. H. Anno 1799 J. J. B. M." (obecnie drugi napis niewidoczny).

Te dwa napisy mogą świadczyć o przebudowie domu w 1799 r„ co może mieć związek z czę­ściowym podpiwniczeniem budynku¹⁶.

napisy NA BELCE WEWNĄTRZ BUDYNKU NR 7 (anno 1794 martin bochrendt BAU HERR)

Po II wojnie światowej budynek zasiedliła rodzina Kochanów. Obecnie jest on zamiesz­kany przez rodzinę Kuleszów.

W centrum wsi, naprzeciwko kościoła znajduje się budynek, w którym przed II wojną światową był zajazd, obok zaś budynek, w którym wcześniej znajdowała się sala tegoż zajaz­du. Był tam również sklep, a całość prowadziła rodzina Petersów⁶, następnie Schulzów. Po wojnie znajdował się tu sklep spożywczy, natomiast sala została zaadaptowania na potrze­by kaplicy parafialnej. Obecnie dom ten jest wykorzystywany przez rodzinę Skierskich, a dawna kaplica stanowi magazyn na potrzeby parafii.

wygląd ZAJAZDU NA PRZEDWOJENNEJ POCZTÓWCE

budynek DAWNEGO ZAJAZDU W 2008 R.

budynek NR 33

Budynek nr 33 jest ustawiony przy drodze do Bystrej, kalenica usytuowana jest równo­legle do drogi. Został on wybudowany w 1830 r. Data powstania została wyryta na zewnętrz­nej belce. Dodatkowo napis zawierał inicjały budowniczego. Obecnie inskrypcja jest przyicryta warstwa tynku.

Obole budynku mieszkalnego znajdowała się kuźnia, która funkcjonowała jeszcze po II wojnie światowej. Budynek ma 103 m kw. powierzchni użytkowej. Obecnie zamiesz-Icuje go rodzina Gryglaków.

Budynek nr 8 usytuowany przy drodze do Dziewięciu Wlók naprzeciwko cmentarza. Kalenica usytuowana równolegle do drogi. Rzut budynku na planie prostokątnym, dwu-traktowy układ pomieszczeń. Budynek drewniany na cokole ceglanym, ze szczytami odesko­wanymi. Ściany o konstrukcji zrębowej, drzwi drewniane, jednoskrzydlowe. W zabytkowych oknach zachowane okiennice częściowo pomalowane. Dom jest częścio­wo podpiwniczony, nad piwnicą strop jest drewniany. Dach pokryty dachówką karpiówką¹⁶. Obiekt ma łącznie 134 m kw, powierzchni użytkowej.

Budynek był ufundowany przez właścicieli ziemskich Lange pod koniec XIX w., dla dwóch rodzin pracujących w gospodarstwie rolnym tej rodziny. Od marca 1946 r. do chwi­li obecnej dom jest zamieszkany przez rodzinę Rutkowskich.

budynek NR 8

Na terenie wsi jest jeszcze kilka budynków mieszkalnych zasługujących na zobaczenie, są one zamieszkane i wejście do nich wymaga zgody właścicieli. Ich stan techniczny jest róż­ny, niemniej jednak bez wsparcia odpowiednich instytucji popadną w ruinę. Stanowią one świadectwo o poprzednich mieszkańcach Wiśliny.

budynki Z PRZEŁOMU XIX I XX W. UFUNDOWANE PRZEZ langego DLA PRACOWNI­KÓW JEGO GOSPODARSTWA

Jednym z najstarszych i największych budynków jest zabytkowy dom mieszkalny na po­czątku wsi (patrząc od strony Dziewięciu Włók), w którym dawniej mieszkała rodzina Wie-be. Dom do chwili obecnej posiada oryginalne okna i okiennice, a także schody. Niestety, jest w katastrofalnym stanie technicznym i nie nadaje się do zamieszkania. Ostatnią rodzi­ną zamieszkującą ten dom byli Fedorukowie.

dom W wiślinie, W KTÓRYM MIESZKAŁA RODZINA WlEBE

Warto pamiętać, że wiele budynków uległo już zniszczeniu, m.in. wspaniały dom podcie­niowy, wiatrak i inne budowle charakterystyczne dla zabudowy menonickiej. Część z nich była w rejestrze zabytków, dzięki czemu zachowała się po nich dokumentacja historyczna.

nieistniejący JUŻ BUDYNEK NR 5 (zdjęcia Z LAT 60.)

Jednym z pierwszych domów rozebranych po II wojnie światowej był budynek nr 5. usy­tuowany byi przy drodze do Dziewięciu Włók kalenicą prostopadle do drogi. Był to budy­nek powstały w 1849 r„ wybudowany dla P. Jantzena przez cieślę o nazwisku Wiebe. Miał nad głównym wejściem napis: „P. Jantzen B. H. Wiebe B. M. 1849". Budynek cen posiadał cztery pomieszczenia mieszkalne, kuchnię i dwa pomieszczenia inwentarskie. W jednym z pokoi miał unikatowo wbudowany w ścianę kredens i piec kaflowy. Dom miał 159mkw. powierzchni użytkowej¹⁶.

W Wiślinie znajdował się dom podcieniowy. Przed II wojną światową znajdowała się w nim poczta. Przy każdym słupie były umocowane specjalne obręcze do wiązania koni, głównego środka transportu w tamtych czasach. Budynek powstał na początku XIX w. i w całości byi drewniany. Miał on 154 m kw. powierzchni użytkowej¹⁶.

nieistniejący JUŻ DOM PODCIENIOWY (ZDJĘCIA Z KOŃCA LAT 70.)

Niestety, ze względu na katastrofalny stan techniczny oraz brak środków finansowych właścicieli i konserwatora zabytków dom w latach 70. XX w. rozebrano.

Część starych domów została uszkodzona przez działania wojenne i po wojnie n:

nano napraw. Takim domem był budynek, w którym mieszkała rodzina Jantzenów C rybak), stojący przy Motławie. Miał w znacznym stopniu zniszczony dach i niektó) Był jednym z pierwszych po wojnie, który rozebrano, a w jego miejsce (obok) post nowy murowany.

DOŁĄCZ DO NAS