Pańszczyzna i poddaństwo praktykowane było od zarania dziejów. Były to bardzo ekonomiczne sposoby na tanią siłę roboczą. W okresie starożytnym w tym celu wykorzystywano jeńców i innych niewolników. W okresie średniowiecznym przekształciło się to w pańszczyznę. Chłop był zobowiązany odpracować na polu swojego pana określoną ilość godzin lub płacić mu należną daninę. Taki ustrój feudalny panował na niektórych terenach do II połowy XIX wieku.

Przeciwko takiemu systemowi opowiadało się wielu wybitnych działaczy, także niektóre powstania w swoich hasłach głosiły uwłaszczenie chłopów.

Pod koniec XVIII wieku Polska zniknęła z mapy Europy, jednak układ społeczny został bez zmian.

Dopiero wiek XIX przyniósł zmiany w tym systemie. Najwcześniej, ale też najdłużej trwające reformy uwłaszczeniowe, przeprowadzono w zaborze pruskim. Proces uwłaszczenia zaczął się już w roku 1807, a o zakończeniu możemy mówić w roku 1872. Początek reformy sięga roku 1799, kiedy to zmieniono pańszczyznę za czynsz we własności królewskiej. Najpierw była to forma wybierana dobrowolnie, a od 1808 r. obowiązkowa. W tym też roku nastąpiło uwłaszczenie chłopów w dobrach państwowych. Duże zmiany przyniósł rok 1807. Nastąpiło wówczas zniesienie poddaństwa i zależności osobistej. Zniesiono wyrażenie zgody przez pana jeśli chłop chciał prowadzić czynności prawne. Chłop otrzymał również możliwość swobodnego obrotu gruntem. Wszystko to dotyczyło chłopów będących pod zwierzchnictwem państwa. W roku 1811 reforma zaczęła rozszerzać się na chłopów z dóbr prywatnych. Zostali oni uwłaszczeni na mocy indywidualnych umów lub z urzędu. Uwłaszczenie to nastąpiło na podstawie odszkodowania dla właściciela i spłata renty feudalnej. W 1816 r. ograniczono jednak reformę chłopów prywatnych poprzez zaprzestanie uwłaszczania z urzędu. Doprowadziło to do sytuacji, ze tylko bogatsi chłopi na zasadzie umowy z panem mogli się wykupić i usamodzielnić. Kolejne ustępstwa następowały w następnych latach. W 1858 r. wprowadzono powszechne zawieranie umów regulacyjnych. Ostatnim elementem reformy była,  przeprowadzona w latach 1865-1872, spłata należności chłopskich. Odbyła się ona przy pomocy państwa i instytucji bankowych.

Reforma w zaborze austriackim została przeprowadzona w 1848 r. W jej wyniku doszło do wielkiego rozdrobnienia gospodarstw.

W zaborze rosyjskim, na mocy traktatu wiedeńskiego w 1818 r., utworzone zostało Królestwo Polskie zwane Królestwem Kongresowym lub Kongresówką. W zaborze tym reforma uwłaszczeniowa została przeprowadzona najpóźniej. Ustawę ogłoszono dopiero 3 marca 1861 r. i dotyczyła ona polskich ziem wschodnich, które nie weszły w skład Królestwa Polskiego. Reforma dla Kongresówki została ogłoszona trzy lata później w roku 1864. Na mocy ustawy następowało zwolnienie chłopa z pańszczyzny, ale pozostawiono dwuletni okres przejściowy. Za wykupem chłop miał otrzymać dom z małą ilością gruntu. Za ten teren chłopi byli zobowiązani płacić początkowo czynsz lub świadczyć usługi pracy i dopiero po czasie miały być ustalone warunki wykupu. Tak więc reforma miała charakter pozorny i nie wprowadzała faktycznego uwłaszczenia chłopów. Wywołała ona duże poruszenie wśród chłopów. Nie zgadzano się na dwuletni okres świadczenia i pozostałe warunki. Nie pomogły próby porozumienia się między chłopami a ziemiaństwem. Doprowadziło to do wydania ukazu 16 maja 1861 r. o okupie. Miano wycofać się z dwuletniego okresu przejściowego z dniem 1 października. Miał on zostać przeliczony na wykup pieniężny, który jednak został ustalony na dość wysoką cenę. Początkowo wielu małorolnych i biednych chłopów nie było stać na wykup, co spowodowało ich powrót do świadczenia pańszczyzny. Ostatecznie jednak ok. 95% chłopskim gospodarstwom udało się wykupić spod zwierzchnictwa pana.

Kiedy w marcu 1864 r. przystąpiono do reformy w Królestwie Polskim, dysponowano już sporym doświadczeniem. Ustawa objęła chłopów pod zwierzchnictwem zarówno państwa jak i dobrach prywatnych. Uwłaszczenie nastąpiło na skutek zapłaty odszkodowania przez chłopa. Odebrano również dworom wyłączność na produkcję piwa i wódki, czyli tzw. prawo propinacji. reforma, która miała służyć głownie chłopom, nie zapominała jednak o dworach pańskich. Na mocy postanowień, majątki ziemiańskie mogły dążyć do ?zaokrąglenia i wyrównania? swoich granic. Prowadziło to w praktyce do przejmowania lepszych gruntów przez ziemiaństwo. W wyniku reformy folwarki szlacheckie zachowały swój dotychczasowy status.

W każdym zaborze cel reformy uwłaszczeniowej był taki sam. Pod pozorem wyjścia naprzeciw chłopu, poprawy ich losu, dążono do wzmocnienia władzy ziemiaństwa. Świadomość wolności i samodzielności  wśród chłopów rosła z każdym wiekiem. Podsycana była przez niektórych aktywistów-intelektualistów. Powstania i rewolucje głoszone pod hasłem wolność i równość były dodatkowym bodźcem. Aby załagodzić chłopskie nastroje rewolucyjne, władze zaborcze zgodziły się na przeprowadzenie reform. Skutkiem tego był wykup ziemi przez chłopa, ale często ziemi gorszej klasy i splata należności przez kilka lat.

DOŁĄCZ DO NAS