W XIX w. jak i w poprzednich wiekach, głównym zadaniem zakonników była modlitwa i kontemplacja oraz służba drugiemu. Do swojej egzystencji zakony potrzebowały funduszy, które czerpały z własnych źródeł np. gruntów lub utrzymywały się z darowizn.

Generalizując zgromadzenia zakonne można podzielić na:

-      Kontemplacyjne zasady zakonu zabraniają wszelkiej działalności zewnętrznej

-      nauczająco-wychowawcze

-      zajmujące się pielęgnacją chorych.

Wiek XIX przyniósł Europie i Polsce (będącej pod zaborami) liczne wojny, które zubożyły skarbiec państwowy. Rządzący zaczęli więc szukać dodatkowych funduszy m. In. Poprzez zagarnięcie dóbr kościelnych i klasztornych.

Powszechne Prawo Krajowe ogłoszone w 1794 r. reglowo wiek oraz sytuację prawno-materialną kandydata do zakonu. Za nieprzestrzeganie prawa klasztorowi groziły bardzo wysokie kary finansowe. Mężczyzna chcący wstąpić do klasztoru musiał mieć min. 25 lat, natomiast kobieta min. 20 lat. Osoby po złożeniu ślubów zakonnych wzg. prawa uważano za zmarłe i nie mogły posiadać.

Kolejnym aktem był edykt sekularyzacyjny z 30 XI 1810 r., wydany przez króla Prus po przegranej kampanii przeciwko Napoleonowi. W wyniku tego aktu wszystkie dobra kościelne i zakonne miały stopniowo przejść na własność państwa. Rozpoczęto od mniejszych i mniej licznych zakonów, przenosząc zakonników do innych klasztorów. Szukając kolejnych źródeł dochodu król Pruski 13 III 1818 r. wydał zarządzenie na mocy którego tylko zakonnik-proboszcz zwolniony był od płacenia podatku. Pozostali zakonnicy byli zobowiązani do uiszczenia podatku.

W 1833 roku postanowiono ostatecznie zlikwidować wszystkie zgromadzenia zakonne.

W 1396 r. z inicjatywy Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego Konrada von Jungingen powstał zakon  Najświętszego Zbawiciela,  potocznie zwany Brygidkami. Ich powołaniem miała być modlitwa oraz praca. W XIX w.  własność brygidek stanowiły 187,5 łana, nieruchomości oraz zasoby pieniężne. Ciężkie czasy dla zakonu zaczęły się wraz z drugim rozbiorem Polski w 1793 r. Z czasem Prusacy zajęli większość dóbr zakonnych, pozostawiając zakonnicom jedynie siedziby w Gdańsku. Przeznaczyli również na ich utrzymanie niewielkie kwoty pieniężne. Kasację zakonu ogłoszono 1 I 1835r., kiedy to zakon stanowiło już tylko 5 zakonnic. Budynki mieszkalne przeznaczono na cele wojskowe. Ostatnia z brygidek zmarła w VIII 1885 r.

W średniowieczu na Pomorzu oprócz brygidek zaczęły tworzyć swoje siedziby także inne żeńskie zakony np.: cysterki w Żarnowcu, norbertanki w Żukowie.

Tylko nieliczne z nich przetrwały sekularyzację z XIX wieku. Najpierw w  1833 roku nastąpiła kasata benedyktynek w Toruniu, a w 1834 roku w Żarnowcu, gdzie osiedliły się na miejscu cystersek.  W 1836 roku zlikwidowano ich zakon w Grudziądzu i Bysławiu. W roku 1834 likwidacji uległ klasztor norbertynek w Żukowie, a majątek ich podobnie jak i innych zakonów przejęło państwo.

Jednym z dłużej działających zgromadzeń były szarytki w Pelplinie. W drugiej poł. XIX w. zajmowały się one prowadzeniem szkoły z internatem dla chłopców, pielęgnacją chorych w domach prowadzeniem szkoły elementarnej dla dziewcząt. Jednak w wyniku rozpowszechniającego się kulturkampfu, pod koniec XIX w. zabroniono im tej działalności.

W 1864r. szarytki z Lubawy zostały przeniesione do Kościerzyny. Osiem sióstr stworzyło tutaj ochronkę dla sierot, zajęło się edukacją dziewcząt oraz prowadziło szwalnię. Mimo, że siostry okazały się bardzo potrzebne dla społeczeństwa, w 1878r. zamknięto i ten klasztor.

Próby osiedlenia się w Grudziądzu podjęły w 1857 r. Siostry Szkolne. Niestety w wyniku utrudnień władz pruskich, siostry porzuciły ten zamiar.

W latach 1852-1877 w Gdańsku prowadziły swoja działalność siostry boromeuszki. Miały się one głównie zajmować chorymi, ale również szkolnictwem. Jednak i ten zakon w końcu został zlikwidowany.

Również klasztor w Wejherowie pomimo, że siostry zajmowały się sierotami, edukacją i prowadziły mały szpital, został zamknięty.

Na lata 1867-1875 przypada okres bytności franciszkanek w Chojnicach. One również zostały bardzo szybko zmuszone do zaprzestania swojej działalności.

Krótki okres istniały również elżbietanki czyli siostry szare. W 1866 r. osiedliły się one w Kamieniu i podobnie jak inne zgromadzenia, miały zajmować się niesieniem pomocy i edukacją. Z czasem zaczęto ograniczać ich możliwości i w 1879r. pozostawiono im tylko prawo do opieki nad chorymi.

Tylko rok działały Służebniczki Panny Marii w Kamieniu. Osiedliły się tam w 1874 r. a już rok później władze zakazały siostrom działalności.

Wiek XIX to upadek świetności zakonów, nie tylko żeńskich, na Pomorzu. Represje ze strony władz, utrudnianie prowadzenia działalności nie wpływały na pozytywny rozwój zgromadzeń. Żaden klasztor w tym czasie nie był pewien swojej przyszłości. Prowadziło to do zahamowania ich rozwoju, braku nowych powołań oraz zubożenia. Mimo, że zakonnice prowadziły działalność charytatywną, zajmowały się chorymi i dziećmi, władze widziały w nich przeszkodę na drodze ku zjednoczeniu Pomorza z Prusami. Również nie bez znaczenia były majątki klasztorne, które pozwoliły przynieść skarbcowi dodatkowych zasobów finansowych. Odrodzenie się życia zakonnego na Pomorzu można zaobserwować dopiero w okresie międzywojennym.

DOŁĄCZ DO NAS