W OKRESIE ZABORÓW I wolnego miasta gdańska 1772-1939

W roku 1772 nastąpił pierwszy rozbiór Polski, który spowodował, że Mierzeszyn znalazł się pod panowaniem pruskim. W roku 1773 wieś zamieszkiwało 27 chłopów. Byli wśród nich: Trader, Matschinke, Renke, Schlicht, Meller, Engler, Rick, Kindel, Leonhardt, Klost, Kuhn-

ke, Temp, Lenser, Jahnke, Drews. Był też karczmarz Gabriel Schlicht³¹. Karczma powiązana była z kuźnią. We wsi istniała szkoła, której nauczyciel mieszkał na miejscu. W roku 1781, po śmierci Jana Brochowicza-Trembeckiego, król pruski Fryderyk Wielki zdecydował, że wioski Mierzeszyn i Róźyny zostały przekazane tylko dożywotnio i z chwilą śmierci ostatniego ich właściciela przechodzą na własność skarbu pruskiego. 16 października 1781 r. odebrano obie wsie rodzinie Brochowiczów-Trembeckichm i przekazano zarządcy majątku skarbowego panu Manteufflowi. Syn Jana Trembeckiego, Ignacy, zachował wójtostwo i osadził w nim Ricka i karczmarza Michała Schlichta, obok wójta Michała Tredera, który był dzierżawcą całego wójtostwa³².

Sądowa skarga Trembeckich o zwrot poniesionych nakładów w Mierzeszynie i Różynach została odrzucona. Chłopi pozostali bez kontraktów. W latach 1793-1802 gospodarze otrzymują 24 kontrakty na ziemię, a dopiero w roku 1819 pełną moc prawną. W tych czasach panuje zgoda i dostatek. Spokój ten zostaje zakłócony w roku 1807 przez wkroczenie armii napoleońskiej na Pomorze. 24 maja tego roku kapituluje Gdańsk. W roku 1812 przez te tereny przechodzą wojska z różnych krajów.

Wkroczenie Rosjan i ich dosyć długi pobyt powoduje biedę. Zaczynają się morderstwa, kradzieże, gwałty. Są poważne trudności z uprawą pól i prawidłowym gospodarzeniem.

W roku 1814 Gdańsk wraz z okolicą wracają pod rządy pruskie³³.

W roku 1810 rząd pruski urządził w nowo wybudowanym budynku szkole ewangelicką. Nauczycielem w niej został pan Zachariasz. W roku 1839 szkołę włączono do rejestru szkól pruskich, w 1841 r. zatrudniona została kolejna osoba. Był nią nauczyciel katolicki.

Od tej chwili była to szkoła dwuwyznaniowa. Dopiero w roku 1868 wybudowano nową szkołę i zorganizowano w niej dwie klasy. Uczęszczało do niej 140 dzieci ewangelickich i 30 katolickich³⁴.

W roku 1868 Mierzeszyn zamieszkiwało 768 osób, w tym 254 katolików, 497 ewangelików a 17 Żydów w 80 domostwach. W miejscowości był osobny okręg urzędowy stanu cywilnego, który w 1880 r. liczył 2149 dusz. W roku 1882 urodziło się 87 dzieci, zmarły 43 osoby, a związek małżeński zawarło 19 par. Według schematyzmu diecezjalnego z roku 1867 parafia mierzeszyńska liczyła 555 dusz, a 320 komunikantów. W jej skład wchodziły wsie: Mierzeszyn (242 dusze). Graniczna Wieś (69), Kaninchenberg (3), Wippich (13), Zalesie(40) , Popenwinkel(130),Friedrichshof(19) i Hanusg(11).Szkół katolickich  w

parafii nie było. Przy parafii istniało bractwo trzeźwości, założone 20 maja 1861 r. Patronem kościoła był św. Bartłomiej.

W roku 1842 znaleziono w okolicach Mierzeszyna ok. 60 kręgów rozmaitej wielkości. Obok tych zabytków natrafiono także na ułamki skorup od urn, pochodzących Prawdowo dobnie z grobów kamiennych skrzynkowych. Odkryto także groby rzędowe. Czaszki, któ re dr Berendt wydobył wówczas z cmentarzyska znajdującego się na wzgórzu w Mierzeszynie, zostały złożone w muzeum Towarzystwa Przyrodniczego w Gdańsku. Zna-

leziono także dwa całe, jeszcze dobrze zachowane szkielety, co dowodzi, że umarłych nie tylko palono, ale i chowano³⁵.

W roku 1871 w Mierzeszynie było 831 mieszkańców, którzy zamieszkiwali 93 domostwa. W okresie międzywojennym wieś znalazła się w granicach Wolnego Miasta Gdańska.

Rozwijała się tu szeroko działalność gospodarcza i usługowa. Były zakłady stolarski i wyrobów ceramicznych, młyn, piekarnia, trzy gospody, fryzjer, kowal. Działała szkoła, poczta, lekarz oraz dentysta³⁶.

budynek POCZTY NA POCZĄTKU XX W.

W roku 1905 Mierzeszyn posiadał 12 zakładów usługowych³⁷. We własnym młynie mąkę produkował Jan Fuchs, a świeży chleb zapewniał Fryderyk Abramowski. Produkcją wyrobów ceramicznych zajmował się August Aunterieb, zakład stolarski prowadzili bracia Bruno i Hugo Patzke. Nowe zabudowania stawiali Friedrich Engler, Kari Lehrke i Frieddch Zube. Usługi malarskie świadczył Ernst Albrecht, fryzjerskie Hermann Flier, krawieckie Gustaw Mehske, a szewskie Albert Kowalski i Ernst Temp. Sklep mięsny prowadzili Bruno Dega i Jan Mehring, artykuły spożywcze sprzedawali Otto Petri i Teodor Filipski, a pasmanteryjne RóżaJakobius. Goście odwiedzający Mierzeszyn mogli zatrzymać się w trzech gospodach, które prowadzili Kari Lenser, Gustaw Musal i Friedrich Ziese. Usługi kowalskie prowadzili Alfred i Erich Wróblowie oraz Otto Dethlaff. Nad zdrowiem miejscowej ludności czuwali lekarze: BrunoJahr i Werner Rohde, akuszerką była Elisabeth Albrecht, dentysta  i Kari Domros. Pocztę prowadzili: Ernst Gottke, Otto Temp i Kari Zacharias³⁸.        

sklep KOLONIALNY PROWADZONY PRZEZ fryderyka abramowskiego

W roku 1901 ewangelicy mieszkający w Mierzeszynie otrzymali swój kościół. Został on zbudowany w stylu neogotyckim pod protektoratem cesarzowej Niemiec, według planów tajnego radcy budowlanego z Poczdamu. Poświęcenie kościoła nastąpiło 31 października 1902 r. Świątynia ta służyła ewangelikom do roku 1945. Pastorem był Kurowski, a po nim, od roku 1934, Bogdański. W roku 1939 parana liczyła około 2000 dusz, w tym 500 katolików i 1500 ewangelików. W roku 1946 kościół przekazano parafii rzymsko-katolickiej.

Należały do niej 4 włóki ziemi i oprócz plebani! jeszcze jedna chałupa, od której ksiądz pobierał czynsz. Jak wykazuje wyciąg z księgi wieczystej z roku 1903 parafia Mierzeszyn była zapisanym w księgach wieczystych właścicielem nieruchomości o obszarze 66,06 ha.

Po II wojnie światowej nieruchomości te zostały przejęte przez Skarb Państwa, a przy parafii pozostało wraz z zabudowaniami 1,05 ha³⁹.

Polacy mieszkający na terenie Wolnego Miasta założyli 13 czerwca 1933 r. organizację Związek Polaków w Wolnym Mieście Gdańsku⁴⁰. W programie związku ustalono, że jego głównym zadaniem jest zjednoczenie wszystkich Polaków w jednolitą i zwartą organizację

narodową, służącą celom politycznym, kulturalnym, społecznym i gospodarczym. Naczelną zasadą miała być solidarność i poczucie wspólnoty. Związek Polaków stał na gruncie wolności sumienia i wyznania. Deklarował opiekę nad polskim szkolnictwem, kulturą i sztuką

oraz sportem. Zapowiadał walkę z bezrobociem wśród ludności polskiej i opiekę nad ubogą ludnością polską⁴¹. Oddział tego związku istniał również w Mierzeszynie. Szczególny nacisk kładł na nieustanny rozwój kultury polskiej i oddalanie wpływów niemieckich ,które   powodowały stopniową utratę tożsamości narodowej. Istotne znaczenie miały świetlice

wiejskie, które pełniły rolę ośrodków kulturalnych. Na początku 1935 r. taka świetlica powstała również w Mierzeszynie. Spotykała się w niej ludność polska, która chciała porozmawiać w języku ojczystym oraz poczytać polskie książki lub prasę. Dzieci swój wolny czas chętnie spędzały na grach i zabawach⁴².

cdn...

Publikacja jest wynikiem konkursu zorganizowanego w Powiecie Gdańskim. Niniejsza publikacja stanowi promocję Powiatu Gdańskiego.

DOŁĄCZ DO NAS